kernwaardenlangVeel scholen kiezen ervoor om hun kernwaarden een prominente plek te geven in hun beleid en hun communicatie naar de buitenwereld. Kernwaarden geven richting aan het handelen en stimuleren de verbondenheid met elkaar. Als school sta je ergens voor. Daarnaast bied je op deze manier ouders en leerlingen de gelegenheid een school te kiezen die past bij hun eigen waarden.

Een positieve ontwikkeling dus, mits deze kernwaarden daadwerkelijk zichtbaar zijn in het dagelijks handelen en de vormgeving en inhoud van het onderwijs.

De vertaalslag naar het dagelijks handelen is echter lastig te realiseren. Verantwoordelijkheid is bijvoorbeeld een kernwaarde die vaak wordt genoemd op scholen. Als ik er naar vraag, blijkt dat iedereen op een dergelijke school achter deze kernwaarde staat. Men vindt het belangrijk dat ieder zijn verantwoordelijkheid neemt en dat leerlingen dit leren. Tegelijkertijd hoor ik ook vaak dat dit in de praktijk niet het geval blijkt te zijn.

Dit komt in de eerste plaats omdat de kernwaarden van de school wel omschreven zijn, maar niet vertaald naar verwachtingen in de omgang met elkaar. Dit kan leiden tot misverstanden en ergernissen, waardoor er in de praktijk te weinig terecht komt van de mooi geformuleerde kernwaarden.  Stel dat je zelf ‘verantwoordelijkheid nemen’ vertaalt in ‘altijd je afspraken nakomen’. Wanneer je dan te maken hebt met een collega die op een gegeven moment zijn afspraken niet nakomt, kan dit tot irritaties leiden. Deze collega geeft echter wellicht een ietwat andere invulling aan deze kernwaarde. Hij vindt bijvoorbeeld dat hij verantwoordelijkheid neemt, zolang hij zijn afspraken nakomt binnen de beschikbare tijd. In dit voorbeeld vind je het dus allebei belangrijk dat je je verantwoordelijkheid neemt. Omdat je hier een andere invulling aan geeft, kan dit toch leiden tot frictie. Een extra complicatie is dat mensen geneigd zijn een ander te beoordelen op gedrag en zichzelf op de (positieve) intentie achter het gedrag. Nog even hetzelfde voorbeeld: Je beoordeelt de ander op het niet nakomen van afspraken (gedrag). Deze collega beoordeelt zichzelf waarschijnlijk op zijn intentie om de afspraak na te komen, ook al is het deze keer niet gelukt.

Daadwerkelijk handelen naar de kernwaarden betekent dus dat je als school of team naar elkaar uitspreekt wat je van elkaar mag en kunt verwachten. Dit doe je door de kernwaarden te vertalen naar leidende principes en dilemma’s op voorhand met elkaar te bespreken. Daardoor wordt het tevens een stuk makkelijker om elkaar daar vervolgens ook op aan te spreken als dat nodig is.

In de omgang met leerlingen geldt hetzelfde en zijn de verschillen in interpretatie wellicht nog groter. Respect is bijvoorbeeld een universele waarde die jongeren ook heel belangrijk vinden. Wat je daaronder verstaat, hoeft echter niet hetzelfde te zijn. Door als school of team de kernwaarden uit te werken naar concrete gedragsverwachtingen richting de leerlingen maak je duidelijk: ‘Zo gaan we hier met elkaar om’. De kernwaarde Respect kun je bijvoorbeeld vertalen naar gedragsverwachtingen als:

  • Ik ben op tijd in de les
  • Mijn mobiel staat uit, tenzij de leraar toestemming geeft
  • We praten met elkaar, niet over elkaar

Je zult misschien denken: ‘Wij hebben onze schoolregels.’ Het effectieve van gedragsverwachtingen is echter dat je expliciet de koppeling legt met de kernwaarden van je school. Gedeelde waarden vormen het centrale uitgangspunt. Dit geeft een hele andere sfeer dan wanneer de regels centraal staan. Dit betekent niet dat je de schoolregels overboord gooit. Door de koppeling met kernwaarden te leggen, kun je als school makkelijker bepalen wat gewoonweg moet (de regels) en dit ook uitleggen aan de leerlingen. Daarnaast zijn sommige gedragsverwachtingen wellicht situatie afhankelijk. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van mobieltjes of het luisteren naar muziek tijdens de les. Je kunt bijvoorbeeld toestaan dat leerlingen tijdens het zelfstandig werken met oordopjes in naar muziek mogen luisteren, terwijl dit niet mag wanneer je als leraar instructie geeft. Door als school of  team op deze wijze gezamenlijke gedragsverwachtingen te formuleren, wordt het makkelijker om op een lijn te komen en de leerlingen de structuur en voorspelbaarheid te bieden die ze nodig hebben.

Vanzelfsprekend is het belangrijk om leerlingen te betrekken bij het opstellen van deze schoolbrede gedragsverwachtingen. Omdat de kernwaarden centraal staan en niet de regels, kun je de uitwerking hiervan tevens afstemmen op de mate van volwassenheid van je leerlingen. Bij jong volwassenen kun je er bijvoorbeeld voor kiezen om gedragsverwachtingen minder concreet uit te werken en uit te gaan van leidende principes voor het handelen.

Positive Behavior Support (PBS) is een aanpak die praktische handvatten biedt om waarden uit te werken naar gedragsverwachtingen. Onderdeel van deze aanpak is dat je aan het begin van het nieuwe schooljaar de kernwaarden bespreekt met de nieuwe leerlingen en hen hiermee aan het werk zet. Je kunt ze bijvoorbeeld vragen welke waarden zij zelf belangrijk vinden en de relatie leggen met de kernwaarden van de school. Of je laat hen een videoclip of een songtekst (een rapnummer) te maken van een bepaalde kernwaarde. Op die manier kun je vervolgens het gesprek aangaan over wederzijdse verwachtingen en vanaf de start de benodigde duidelijkheid bieden. PBS geeft daarnaast handvatten om te stimuleren dat leerlingen zich ook op die manier (leren te) gedragen. Voorwaarde is natuurlijk dat je zelf het goede voorbeeld geeft.

Gedrag is deels afhankelijk van de context. Daarom bespreek je in eerste instantie waarom je bepaald gedrag verwacht in de context van de school. Daarna kun je bij beroepsgerichte opleidingen dezelfde kernwaarden gebruiken om de vertaalslag te maken naar de beroepscontext. Je gaat dan samen met de leerlingen na in hoeverre de kernwaarden van de school ook gelden in het betreffende beroepenveld. Dit in het kader van loopbaanleren.

Tenslotte kun je de vertaalslag maken naar de maatschappij (burgerschap) en met leerlingen bespreken hoe de kernwaarden van de school zich verhouden tot waarden in de samenleving en/of universele waarden.

 

Wanneer je meer wilt weten over dit onderwerp, nodig ik je van harte uit om contact met me op te nemen.

Ineke Beumer (i.beumer@devirieu.nl)

 

Kernwaarden en de vertaalslag naar het dagelijks handelen
Getagd op: